Za sprawiedliwe koncepcja legalistyczna uznaje to, co zgodnie z wol\u0105 ustawodawcy zawarte jest w prawie stanowionym. Sprawiedliwo\u015bci\u0105 jest prawo. Zatem dzia\u0142anie zgodne z liter\u0105 prawa (dura lex sed lex) jest urzeczywistnianiem sprawiedliwo\u015bci.
S\u0119dzia ma zredukowa\u0107 swoj\u0105 kreatywn\u0105 i interpretacyjn\u0105 funkcj\u0119. Powinien stosowa\u0107 zestaw regu\u0142, wed\u0142ug ustawodawcy jasnych i sta\u0142ych, kt\u00f3re automatycznie prowadz\u0105 do rozwi\u0105zania problemu prawnego.
Jest jednak odwieczny, ponadczasowy problem. \u201eZa dow\u00f3d wyj\u0105tkowej g\u0142upoty \u2013 pisa\u0142 M. T. Cicero \u2013 nale\u017cy uzna\u0107 przekonanie, \u017ce wszelkie postanowienia i uchwa\u0142y rozmaitych spo\u0142eczno\u015bci powinny by\u0107 uznane za sprawiedliwe. “ I dodawa\u0142: \u201eGdyby prawa by\u0142y stanowione jedynie z woli og\u00f3\u0142u lub decyzj\u0105 przyw\u00f3dc\u00f3w, mo\u017cna by uprawomocni\u0107 rozb\u00f3j, cudzo\u0142\u00f3stwo, fa\u0142szowanie testament\u00f3w, o ile wi\u0119kszo\u015b\u0107 by to przeg\u0142osowa\u0142a“.
Z respektem i z rozwag\u0105
Dlatego trzeba mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce Wzg\u00f3rze Kapitoli\u0144skie da\u0142o \u015bwiatu prawo, ale inne wzg\u00f3rze, Golgota, u\u015bwiadomi\u0142o \u015bwiatu, \u017ce prawo bez warto\u015bci uniwersalnych jest tylko elementem stricte technicznej regulacji. U\u015bwiadomi\u0142o, \u017ce prawo, kt\u00f3re ma cech\u0119 iniuria, nie jest prawem.
Historia prawa dowodzi, \u017ce rozbrat prawa i aksjologii prowadzi do tragicznych nast\u0119pstw, cz\u0119sto bowiem owocuje bezprawiem. A godno\u015b\u0107 i wolno\u015b\u0107 jednostki, stanowi\u0105c granic\u0119 aktywno\u015bci prawodawczej, wyznacza\u0107 musz\u0105 s\u0142uszno\u015bciow\u0105 granic\u0119 prawa. W\u0142a\u015bnie dlatego oddzielenie prawa od aksjologii to ryzyko arbitralno\u015bci prawodawczej; ryzyko zwi\u0105zane z unicestwianiem wolno\u015bci jednostki, a w konsekwencji wolno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa.
Z uwagi na te zagro\u017cenia, w standardzie kultury prawnej musi by\u0107 respektowana warto\u015b\u0107 maksymy bonum est faciendum, malum vitandum est (nale\u017cy czyni\u0107 to, co dobre, a unika\u0107 tego, co z\u0142e), natomiast z rozwag\u0105 podchodzi\u0107 trzeba do maksymy quisquid principi placuit, legis habet vigorem (to, co podoba si\u0119 w\u0142adzy, ma moc ustawy).
Nie tylko usta ustawy
S\u0119dziowski wymiar sprawiedliwo\u015bci jest uzale\u017cniony nie tylko od tre\u015bci regulacji ustawowej, lecz tak\u017ce od postawy s\u0119dziego. Przyj\u0119cie tezy, \u017ce prawo mo\u017ce by\u0107 pozbawione warto\u015bci aksjologicznych, \u017ce nie musi tych warto\u015bci w swej tre\u015bci reprezentowa\u0107, prowadzi do uznania, \u017ce prawem s\u0105 tak\u017ce ustanowione wa\u017cnie, a zatem i wi\u0105\u017c\u0105ce regu\u0142y pochodz\u0105ce od w\u0142adzy, kt\u00f3ra b\u0105d\u017a to \u015bwiadomie, b\u0105d\u017a te\u017c z powodu braku wiedzy, post\u0119puj\u0105c arbitralnie, narusza standard aksjologii (uniwersalnej warto\u015bci). Regu\u0142a post\u0119powania stawa\u0142aby si\u0119 zatem prawem tylko dlatego, \u017ce mo\u017ce by\u0107 ona przypisana do formalnego \u017ar\u00f3d\u0142a prawa, i by\u0142oby to jedyne kryterium wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce; pomijano by kryterium sprawiedliwo\u015bci prawa, kryterium jego s\u0142uszno\u015bci. A to oznacza unicestwienie idei sprawiedliwo\u015bci prawa.
Legalizm w wymiarze sprawiedliwo\u015bci jest oczywi\u015bcie potrzebny, ale zdarza si\u0119, jak trafnie stwierdza Zygmunt Ziembi\u0144ski, \u017ce \u201estawia w osobliwej sytuacji s\u0119dziego, kt\u00f3ry uspokaja\u0107 mo\u017ce sumienie, g\u0142osz\u0105c, \u017ce jest tylko ustami ustawy, nie mog\u0105c przyda\u0107, ani uj\u0105\u0107 jej surowo\u015bci“.
Natura prawa \u0142\u0105czy si\u0119 z ide\u0105 lojalno\u015bci wobec niego, \u0142\u0105czy si\u0119 zatem z ide\u0105 pos\u0142usze\u0144stwa prawu. Jak dalece to podporz\u0105dkowanie ma si\u0119ga\u0107, a tak\u017ce na czym ma polega\u0107?
W\u0142adza obawia si\u0119 s\u0119dziowskiej niezawis\u0142o\u015bci. Pragnie, by s\u0119dzia wy\u0142\u0105czy\u0142 sumienie, ograniczy\u0142 my\u015blenie, zapomnia\u0142 o aksjologii. To nie jest mo\u017cliwe, poniewa\u017c s\u0105 granice, po przekroczeniu kt\u00f3rych \u201es\u0119dziego strasz\u0105 koszmary nocne“ (Z. Ziembi\u0144ski).
W tradycji kultury prawnej demokratycznych pa\u0144stw zadomowi\u0142y si\u0119 warto\u015bci, kt\u00f3re oddaj\u0105 dwie \u0142aci\u0144skie maksymy: aequitas praefertur rigori (s\u0142uszno\u015b\u0107 przed surowo\u015bci\u0105 prawa); placuit in omnibus rebus praecipuam esse iustitiae aequitatisque quam stricti iuris rationem (przyj\u0119\u0142o si\u0119 we wszystkich sprawach bardziej uwzgl\u0119dnia\u0107 s\u0142uszno\u015b\u0107 i sprawiedliwo\u015b\u0107 ni\u017c \u015bcis\u0142e brzmienie przepisu).
Te warto\u015bci dla s\u0119dziego powinny sta\u0107 si\u0119 drogowskazem w interpretacji prawa.
Doktor W\u0142adys\u0142aw Orski, prezes Najwy\u017cszego Trybuna\u0142u Administracyjnego, uj\u0105\u0142 problem nast\u0119puj\u0105co: \u201eTrybuna\u0142 idzie zawsze po jednej linji, po linji sprawiedliwo\u015bci, kieruj\u0105c si\u0119 li tylko obowi\u0105zuj\u0105cymi ustawami i przepisami, interpretuj\u0105c je jednak nie wed\u0142ug martwej litery prawa, lecz wchodz\u0105c w ducha i intencje prawodawcy. Dlatego te\u017c s\u0142usznie obdarzy\u0142o nas spo\u0142ecze\u0144stwo polskie mianem zaszczytnem, z kt\u00f3rego dumni jeste\u015bmy, mianem ostoi sprawiedliwo\u015bci i praworz\u0105dno\u015bci“ (pisownia oryginalna) \u2013 \u201eMonitor Polski“ z dnia 6 lutego 1934 r., nr 29, s. 3.
Drewno zamiast granitu
Etyk i filozof Stanis\u0142aw Ossowski uzasadnia\u0142 natomiast, \u017ce wyr\u00f3\u017cnikiem i sensem s\u0119dziowskiej funkcji jest to, \u017ce do zawodowych obowi\u0105zk\u00f3w s\u0119dziego \u201enale\u017cy brak pos\u0142usze\u0144stwa w my\u015bleniu (…) nie wolno mu by\u0107 pos\u0142usznym ani synodowi, ani komitetowi, ani ministrowi, ani cesarzowi, ani Panu Bogu. Je\u015bli jest pos\u0142uszny, sprzeniewierza si\u0119 swoim obowi\u0105zkom. To tak, jak gdyby in\u017cynier dla \u015bwi\u0119tego spokoju albo zysku, albo lenistwa, albo ma\u0142oduszno\u015bci pustakami zast\u0119powa\u0142 \u017celbeton albo drewnem granit.
Autor jest prof. dr hab., kierownikiem Katedry Prawa Finansowego Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu<\/p>\n

\n

\nSimilarity rank: 0.4\n<\/div>\n

Sentiment rank: 2.4<\/div>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n