My\u015bl\u0119, \u017ce tego typu programy nie s\u0105 dobre. Po pierwsze, opieraj\u0105 si\u0119, jak ka\u017cda redystrybucja, na zwyk\u0142ej kradzie\u017cy. Po drugie, daj\u0105 sygna\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwu, \u017ce nie trzeba bra\u0107 odpowiedzialno\u015bci za swoje \u017cycie, \u017ce pieni\u0105dze nie musz\u0105 by\u0107 wynikiem pracy i wysi\u0142ku,…<\/b>
Sebastian Stodolak: Porozmawiajmy o pieni\u0105dzach.
Andrew Bernstein: Lubi\u0119 ten temat.
\u015awietnie. Zacznijmy od tego, \u017ce pieni\u0105dz bywa uwa\u017cany za \u017ar\u00f3d\u0142o wszelkiego z\u0142a…
Nieprawda. Pieni\u0105dz to \u015brodek dobrowolnej wymiany. Symbolizuje ludzk\u0105 prac\u0119 i produktywno\u015b\u0107, a wi\u0119c co\u015b jednoznacznie dobrego.
Zatem napawa pana dum\u0105, \u017ce prezydentem USA zosta\u0142 miliarder Donald Trump?
To \u015bwietny biznesmen. Po ataku terrorystycznym na WTC w 2001 r. proponowa\u0142em nawet, by pa\u0144stwo odsprzeda\u0142o mu grunty, na kt\u00f3rych sta\u0142y wie\u017ce. Bardzo szybko by je odbudowa\u0142. Ale Trump jako prezydent to nie jest moja bajka. Jest protekcjonist\u0105 i zwolennikiem zamkni\u0119tych granic, a ja wierz\u0119 w wolny mi\u0119dzynarodowy handel i granice otwarte.
Posiadanie du\u017cej fortuny nie jest wyznacznikiem m\u0105dro\u015bci?
Oczywi\u015bcie, \u017ce nie.
W\u0142a\u015bnie – m\u0105dro\u015b\u0107 pokole\u0144 ka\u017ce nam nieufnie podchodzi\u0107 do pieni\u0119dzy. We\u017amy bajki dla dzieci, kt\u00f3re t\u0119 m\u0105dro\u015b\u0107 przekazuj\u0105. Bogacze s\u0105 w nich \u017ali, a biedacy s\u0105 dobrzy. Nawet kradzie\u017c jest w nich usprawiedliwiana, je\u015bli wymierza historyczn\u0105 sprawiedliwo\u015b\u0107 i poprawia byt ubogich. Nie ma w takim my\u015bleniu nawet ziarna prawdy?
Ale\u017c jest. We\u017amy prace Karola Marksa, w kt\u00f3rych roi si\u0119 od historycznych przyk\u0142ad\u00f3w krzywd. Prawdziwych. Niewolnictwo, wyzysk ch\u0142opstwa w feudalizmie 0 trudno twierdzi\u0107, \u017ce te zjawiska nie by\u0142y haniebne. W\u0142a\u015bciciele niewolnik\u00f3w, panowie feudalni mieli prawo, jak powiedzia\u0142aby Ayn Rand, \u00ab\u00a0inicjowa\u0107 przemoc wobec niewinnych jednostek\u00a0\u00bb, je\u015bli te nie wype\u0142nia\u0142y ich rozkaz\u00f3w. Ale teraz mamy kapitalizm…
…prowadz\u0105cy do chorobliwej apoteozy pieni\u0105dza i nowych form niewolnictwa. Tak twierdzi wielu na lewicy.
Absurd. Naczeln\u0105 zasad\u0105 kapitalizmu jest zagwarantowanie praw jednostkowych. Moje \u017cycie jest moje, twoje jest twoje i nikt nie mo\u017ce mnie zmusi\u0107 do pracy dla ciebie, a ciebie do pracy dla mnie. Mo\u017cemy co najwy\u017cej wej\u015b\u0107 we wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i razem co\u015b wyprodukowa\u0107. Kapitalizm oparty jest nie na wyzysku i niewolnictwie, ale na dobrowolnej kooperacji. Czy kto\u015b przy\u0142o\u017cy\u0142 panu pistolet do skroni, zmuszaj\u0105c do przeprowadzenia wywiadu ze mn\u0105?
Nie.
I o to chodzi. A co do tej apoteozy pieni\u0105dza, to si\u0119 nie zgodz\u0119. Prosz\u0119 spojrze\u0107 na najwybitniejszych kapitalist\u00f3w w historii. Ich \u017cycie nie by\u0142o apoteoz\u0105 pieni\u0105dza, ale ci\u0119\u017ckiej pracy, kreatywno\u015bci, efektywno\u015bci i innowacyjno\u015bci, co przek\u0142ada\u0142o si\u0119 w ko\u0144cu na powszechny rozw\u00f3j i dobrobyt. Matthew Boulton i James Watt stworzyli silnik parowy, na kt\u00f3rym zarobili miliony, John Rockefeller produkowa\u0142 tani\u0105 rop\u0119, a Andrew Carnegie stal \u2013 sami stali si\u0119 bajecznie bogatymi lud\u017ami, ale dzi\u0119ki nim Wielka Brytania i Stany Zjednoczone rozkwit\u0142y, a ich spo\u0142ecze\u0144stwa zacz\u0119\u0142y si\u0119 bogaci\u0107.
Pieni\u0105dz to skutek uboczny geniuszu? To chce pan powiedzie\u0107?
Thomas Edison pracowa\u0142 po 18 godzin dziennie. Jak\u0105 mia\u0142 gwarancj\u0119, \u017ce to, co wynajdzie, da mu bogactwo? \u017badnej. Pieni\u0105dz sam z siebie nie jest najmocniejsz\u0105 motywacj\u0105 do dzia\u0142ania. Howard Roark, bohater \u00ab\u00a0\u0179r\u00f3d\u0142a\u00a0\u00bb, mojej ulubionej powie\u015bci Ayn Rand, m\u00f3wi, \u017ce aby osi\u0105gn\u0105\u0107 w czym\u015b perfekcj\u0119, trzeba kocha\u0107 proces dochodzenia do niej.
To przyk\u0142ady z XIX w. Wsp\u00f3\u0142czesny kapitalizm jest inny. Zdegenerowany. Gdzie s\u0105 ci przedsi\u0119biorcy pe\u0142ni pasji i mi\u0142o\u015bci do pracy?
A Steve Jobs?
Tyran. Nie mia\u0142 szacunku dla wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w.
A jednak najt\u0119\u017csze umys\u0142y Doliny Krzemowej pracowa\u0142y w\u0142a\u015bnie dla niego, a nie dla innych. Do Jobsa przyci\u0105ga\u0142o ich to, czego nie oferowa\u0142 nikt poza nim – on nie dba\u0142 o pieni\u0105dze, dla niego tworzenie produktu by\u0142o jak malowanie obrazu, pisanie ksi\u0105\u017cki, jak tworzenie dzie\u0142a sztuki. To ta pasja go nap\u0119dza\u0142a. I zn\u00f3w – jak\u0105 mia\u0142 gwarancj\u0119, \u017ce jego wysi\u0142ki nie p\u00f3jd\u0105 na marne? Zaczyna\u0142 od montowania komputer\u00f3w w maminym gara\u017cu. Zreszt\u0105, pami\u0119tajmy, \u017ce Jobs nie by\u0142 w czepku urodzony, pozna\u0142 smak pora\u017cki, gdy pr\u00f3bowa\u0142 przekona\u0107 firm\u0119 do produkcji komputera Macintosh. W\u00f3wczas Apple wytwarza\u0142 komputer Apple II, kt\u00f3ry Jobs uwa\u017ca\u0142 za r\u00f3wnie przestarza\u0142y, co paskudny. Rada nadzorcza firmy nie chcia\u0142a si\u0119 zgodzi\u0107 na produkcj\u0119 Macintosha, t\u0142umacz\u0105c to dba\u0142o\u015bci\u0105 o akcjonariuszy, i zwolni\u0142a Jobsa. Dopiero po jego powrocie do Apple uda\u0142o mu si\u0119 skutecznie promowa\u0107 w\u0142asne pomys\u0142y na rozw\u00f3j. Gdy umiera\u0142, warty by\u0142 20 mld dol. Zas\u0142u\u017cy\u0142 na to.
M\u00f3wi pan: \u00ab\u00a0Jobs by\u0142 warty 20 mld dol.\u00a0\u00bb i \u00ab\u00a0Zas\u0142u\u017cy\u0142 na to\u00a0\u00bb. Naprawd\u0119 uwa\u017ca pan, \u017ce system gospodarczy, kt\u00f3ry jednego cz\u0142owieka wycenia na 20 mld dol., a drugiego – np. pracownika Jobsa – na 2 tys. dol., jest sprawiedliwy?
Je\u015bli pieni\u0105dze, kt\u00f3re zarabiasz, s\u0105 wynikiem twojej pracy, to ci si\u0119 po prostu nale\u017c\u0105. To fundamentalny punkt, w kt\u00f3rym nie zgadzam si\u0119 z socjalistami: nier\u00f3wno\u015bci. One s\u0105 dobre i wbrew temu, co g\u0142osz\u0105 socjali\u015bci, spo\u0142ecznie korzystne. Wol\u0119 zarabia\u0107 100 tys. dol. rocznie w kraju, w kt\u00f3rym inni maj\u0105 miliony, ni\u017c 2 tys. w kraju, w kt\u00f3rym wszyscy maj\u0105 po r\u00f3wno. Mieszka\u0144cy Kuby, kt\u00f3rzy uciekaj\u0105 do USA, s\u0105 tego samego zdania. Tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce kraje bogate to kraje nier\u00f3wno\u015bci spo\u0142ecznych, i nie jest to przypadek. Nier\u00f3wno\u015bci to objaw spo\u0142ecznej dynamiki i rozwoju. To, \u017ce Jobs zarabia\u0142 tak wiele, jest wynikiem wsp\u00f3lnych, ale nieuzgadnianych mi\u0119dzy sob\u0105 decyzji milion\u00f3w konsument\u00f3w. Odzwierciedla skal\u0119 jego udzia\u0142u w zaspokajaniu ich potrzeb. Z kolei p\u0142aca robotnika odzwierciedla skal\u0119 jego udzia\u0142\u00f3w w mechanizmie gospodarczym.
Ale Jobs bez tego robotnika by si\u0119 nie obszed\u0142. Tak samo jak bez publicznych dr\u00f3g albo bez mamy, kt\u00f3ra pozwoli\u0142a mu zaj\u0105\u0107 gara\u017c. Nie by\u0142 suwerennym i jedynym autorem w\u0142asnego sukcesu. Zawdzi\u0119cza\u0142 wiele innym, a jednak kapitalizm przypisa\u0142 mu nieproporcjonalnie wielk\u0105 warto\u015b\u0107 pieni\u0119\u017cn\u0105. Czy wi\u0119c nie nale\u017ca\u0142oby wprowadzi\u0107 jakiego\u015b mechanizmu korekcyjnego w dochodach kapitalist\u00f3w – tak, by sprawiedliwiej odzwierciedla\u0142y ich realny wk\u0142ad w gospodark\u0119?
Argument, \u017ce skoro je\u017cd\u017c\u0119 po pa\u0144stwowej drodze, to zawdzi\u0119czam co\u015b spo\u0142ecze\u0144stwu i w zwi\u0105zku z tym powinienem dzieli\u0107 si\u0119 z nim swoim zarobkiem w wi\u0119kszym stopniu, nale\u017cy do najbardziej absurdalnych argument\u00f3w, jakie s\u0142ysza\u0142em. Czy\u017c osoby, kt\u00f3re zbudowa\u0142y t\u0119 drog\u0119, nie otrzyma\u0142y za prac\u0119 zap\u0142aty? Otrzyma\u0142y. Co wi\u0119c jeszcze jestem im winien? Czy osoby ucz\u0105ce w publicznych szko\u0142ach lub szpitalach pracuj\u0105 pro publico bono? Nie. Ich praca i produktywno\u015b\u0107 jest op\u0142acana. Jobs, wymy\u015blaj\u0105c produkty, zwi\u0119kszy\u0142 na ich podstawie, ale nie ich kosztem, warto\u015b\u0107 dodan\u0105 w gospodarce. Ja pr\u00f3cz tego, \u017ce jestem filozofem, jestem tak\u017ce pisarzem prozy fabularnej, wkr\u00f3tce wychodzi moja nowa ksi\u0105\u017cka. Ludzie by\u0107 mo\u017ce j\u0105 kupi\u0105. Czy po tym, gdy ju\u017c za ni\u0105 zap\u0142ac\u0105, b\u0119d\u0105 jeszcze mi co\u015b d\u0142u\u017cni? Oczywi\u015bcie, \u017ce nie. Nie mog\u0119 ju\u017c od nich niczego \u017c\u0105da\u0107.
Mo\u017cemy spokojnie za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce nowa ksi\u0105\u017cka nie uczyni pana r\u00f3wnie bogatym, co Jobs albo Bill Gates, prawda?
Raczej nie (\u015bmiech) .
Nie mo\u017ce pan raczej te\u017c liczy\u0107 na zarobki r\u00f3wne kwotom zarabianym nawet przez graczy NBA.
Zgadza si\u0119.
I nie czuje si\u0119 pan nieswojo? Pan, filozof, pisarz, promuj\u0105cy wa\u017cne idee, zarabia znacznie mniej ni\u017c kto\u015b, kto rzuca pi\u0142k\u0119 do kosza.
Zarabiam 40 tys. dol. rocznie jako wyk\u0142adowca. Filozofia to wa\u017cna dziedzina, ale nie mylmy porz\u0105dk\u00f3w. Na rynku wyceniane jest to, co zadowala konsument\u00f3w i ich potrzeby, a nie to, co ja uwa\u017cam za dobre, pi\u0119kne i warto\u015bciowe. Nie mog\u0119 i nie powinienem si\u0142\u0105 narzuca\u0107 w\u0142asnych preferencji innym ludziom, ale mog\u0119 ich przekonywa\u0107 do swoich racji: \u201eHej, filozofia to fundament cywilizacji, a koszyk\u00f3wka to tylko gra! Kupujcie moje ksi\u0105\u017cki! P\u0142a\u0107cie mi za wyk\u0142ady tyle, ile koszykarz NBA dostaje za mecz albo i wi\u0119cej!\u201d.
Tyle \u017ce pieni\u0105dz nie p\u0142ynie do tego, co warto\u015bciowe, a do tego, co popularne. Szanse, \u017ce pan kogo\u015b przekona, s\u0105 marne.
Pieni\u0105dze nie s\u0105 w \u017cyciu najwa\u017cniejsze. \u017baden prawdziwy obro\u0144ca kapitalizmu nie powie inaczej. Nie wiem, dlaczego zarzuca si\u0119 nam kult pieni\u0105dza. Wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 stanowi cho\u0107by zdrowie \u2013 bo co z tego, \u017ce Jobs mia\u0142 20 mld, je\u015bli zachorowa\u0142 na nieuleczaln\u0105 chorob\u0119? Wi\u0119ksz\u0105 warto\u015bci\u0105 jest rodzina, wiedza, mi\u0142o\u015b\u0107 romantyczna, bliscy przyjaciele. Arystoteles, jeden z najwi\u0119kszych filozof\u00f3w, przekonywa\u0142, \u017ce celem \u017cycia jest osi\u0105gni\u0119cie eudajmonii. Przez d\u0142ugie wieki t\u0142umaczono to po prostu jako szcz\u0119\u015bcie, ale wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie badacze doszli do wniosku, \u017ce Arystoteles mia\u0142 na my\u015bli co\u015b znacznie wi\u0119cej: chodzi\u0142o mu o \u017cyciowy rozkwit, wykorzystywanie talent\u00f3w, czerpanie ze \u015bwiata w maksymalny mo\u017cliwy spos\u00f3b. Eudajmonia to zdrowie, kariera, dobra edukacja, kochaj\u0105ca rodzina naraz.
Ayn Rand, kt\u00f3ra zapocz\u0105tkowa\u0142a obiektywizm, kt\u00f3rego pan jest przedstawicielem, pochwala\u0142a egoizm, pisa\u0142a nawet o \u00ab\u00a0cnocie egoizmu\u00a0\u00bb. Co ma wsp\u00f3lnego egoizm z dbaniem o rodzin\u0119? Kojarzy si\u0119 z wpatrywaniem w czubek w\u0142asnego nosa…
Dobrze poj\u0119ty egoizm obejmuje dobrostan ca\u0142ego \u015brodowiska, w kt\u00f3rym \u017cyjemy. Je\u015bli kto\u015b koncentruje si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na pieni\u0105dzach, cho\u0107 oczywi\u015bcie ma do tego prawo, to prawdziwego szcz\u0119\u015bcia nie osi\u0105gnie, bo zbyt wiele mu z \u017cycia umknie.
Ale to jest w\u0142a\u015bnie zarzut wobec kapitalist\u00f3w: oni, wbrew narracji, kt\u00f3r\u0105 pan tu forsuje, koncentruj\u0105 si\u0119 na sferze materialnej i pieni\u0105dzach. Cz\u0119sto tylko zarabianie jest motywem ich dzia\u0142ania. Skrajne przypadki takiej postawy to osoby pokroju bohatera filmu \u201eWilk z Wall Street\u201d, kt\u00f3rych celem nie jest tworzenie i produkcja, ale dorabianie si\u0119.
Je\u015bli kto\u015b produkuje, dajmy na to, widgety do systemu operacyjnego dla smartfon\u00f3w po to tylko, by na tym zarabia\u0107, i nie zale\u017cy mu, by by\u0142y one jak najdoskonalsze w tym stopniu, w jakim zale\u017ca\u0142o na doskona\u0142o\u015bci Jobsowi, to nie ma w tym niczego godnego pot\u0119pienia. Nikogo nie oszukuje, jest produktywny, a to, \u017ce postrzega egoizm zbyt w\u0105sko, to c\u00f3\u017c… po prostu na tym traci. Natomiast prawdziwy Wilk z Wall Street, Jordan Belfort, by\u0142 oszustem i manipulantem, nic nie produkowa\u0142.
I symbolem ca\u0142ej Wall Street, wyznaj\u0105cej credo, \u017ce \u00ab\u00a0chciwo\u015b\u0107 jest dobra\u00a0\u00bb.
W porz\u0105dku, zg\u00f3d\u017amy si\u0119 co do tego, \u017ce istniej\u0105 \u017ali ludzie.
Ale czy to pieni\u0105dz wyzwala w nas z\u0142o?
To jest marksistowska narracja.
Czy to automatycznie czyni j\u0105 nies\u0142uszn\u0105?
Tak, bo opiera si\u0119 ona na niezrozumieniu, czym pieni\u0105dz jest. Uto\u017csamia si\u0119 go z bogactwem, gdy prawdziwe bogactwo to przecie\u017c dobra i us\u0142ugi, kt\u00f3re wytwarzamy. Przypisuje mu si\u0119 przez to jednocze\u015bnie mniejsze i wi\u0119ksze znaczenie ni\u017c ma w rzeczywisto\u015bci. Z jednej strony nie docenia si\u0119 tego, jak innowacyjnym jest wynalazkiem \u2013 przy\u015bpiesza wzrost gospodarczy, a wi\u0119c likwiduje bied\u0119. Bez pieni\u0105dza byliby\u015bmy zdani na barter. Czy dentysta, kt\u00f3ry ma leczy\u0107 moj\u0105 c\u00f3rk\u0119, przyj\u0105\u0142by w ramach zap\u0142aty moje wyk\u0142ady filozoficzne? W\u0105tpliwe. Z drugiej strony przecenia si\u0119 negatywne oddzia\u0142ywanie pieni\u0105dza, jakby by\u0142 on czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c \u015brodkiem wymiany, jakby mia\u0142 jak\u0105\u015b osobowo\u015b\u0107 i m\u00f3g\u0142 nas kusi\u0107. To nie ma wiele wsp\u00f3lnego ani z ekonomi\u0105, ani z filozofi\u0105, a raczej z jakimi\u015b psychologicznymi mechanizmami, kt\u00f3re ka\u017c\u0105 nam szuka\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a naszych w\u0142asnych wad na zewn\u0105trz, nigdy w sobie.
Arystoteles, kt\u00f3rego my\u015bl z tak\u0105 ch\u0119ci\u0105 pan przytacza, nie by\u0142 mi\u0142o\u015bnikiem pieni\u0105dza. Pot\u0119pia\u0142 po\u017cyczanie na procent.
Z ca\u0142ym szacunkiem do Stagiryty, ale co on wiedzia\u0142 o ekonomii w IV w. przed nasz\u0105 er\u0105? Dopiero w czasach Adama Smitha ludzko\u015b\u0107 zyska\u0142a poj\u0119cie o roli pieni\u0105dza. Je\u015bli kto\u015b jest np. inwestorem, zarabiaj\u0105cym na odsetkach od po\u017cyczonego kapita\u0142u, to \u015bwietnie. Pomaga gospodarce si\u0119 rozwija\u0107. Po\u017cycza kapita\u0142 tym, kt\u00f3rych uznaje za wartych zaufania, wskazuje spo\u0142ecze\u0144stwu w ten spos\u00f3b warto\u015bciowe jednostki, pozwala im realizowa\u0107 ambitne plany. To dobre i pi\u0119kne. Co do samej chciwo\u015bci, to powiedzia\u0142bym, \u017ce to bardzo z\u0142a cecha, je\u015bli oznacza po\u017c\u0105danie tego, co do nas nie nale\u017cy, na co sobie nie zas\u0142u\u017cyli\u015bmy uczciw\u0105 prac\u0105. Je\u015bli po\u017c\u0105dam twojego dolara i si\u0142\u0105 chc\u0119 ci go zabra\u0107, to wynika to z chciwo\u015bci. Ale czy chciwo\u015bci\u0105 jest ch\u0119\u0107 zarabiania wi\u0119cej? Czy gdybym chcia\u0142 zarabia\u0107 60 tys. zamiast 40 tys. dol. rocznie, by\u0142bym chciwy? A mo\u017ce chciwo\u015b\u0107 zaczyna\u0142aby si\u0119 od miliona dolar\u00f3w? Nie da si\u0119 zdefiniowa\u0107 w kategoriach obiektywnych tego, co oznacza nadmierne bogactwo. Je\u015bli co\u015b produkujesz i kto\u015b p\u0142aci ci za to milion dolar\u00f3w, to dlaczego mia\u0142aby by\u0107 to chciwo\u015b\u0107 i nadmierne bogactwo? To nale\u017cne ci bogactwo, bo jest odzwierciedleniem twojego wk\u0142adu w gospodark\u0119. To prostu sprawiedliwy zarobek.
Sam przyznaje pan, \u017ce s\u0105 warto\u015bci wy\u017csze od pieni\u0119dzy. W \u201eIron Fist\u201d, jednym z nowych seriali telewizyjnych, jest scena, w kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wny udzia\u0142owiec firmy farmaceutycznej wymusza na niej, by cen\u0119 nowego rewolucyjnego leku ustali\u0107 na poziomie koszt\u00f3w. Argumentuje to tym, \u017ce zyski nie mog\u0105 by\u0107 wa\u017cniejsze ni\u017c ludzkie \u017cycie. To w\u0142a\u015bciwe postawienie sprawy?
Oczywi\u015bcie, \u017ce zyski nie mog\u0105 by\u0107 wa\u017cniejsze ni\u017c ludzkie \u017cycie. Ale przecie\u017c to, \u017ce firma farmaceutyczna chce osi\u0105ga\u0107 zyski, nie odbiera ludziom \u017cycia. Przeciwnie \u2013 zyski pozwalaj\u0105 jej inwestowa\u0107 w prac\u0119 nad nowymi specyfikami. Sprzedawanie ich po kosztach to droga do bankructwa. Firma bankrut nie wyprodukuje ju\u017c \u017cadnego leku ratuj\u0105cego \u017cycia. Je\u015bli \u00f3w g\u0142\u00f3wny udzia\u0142owiec chcia\u0142by naprawd\u0119 ratowa\u0107 ludzkie \u017cycie, za\u0142o\u017cy\u0142by fundacj\u0119, kt\u00f3ra finansowa\u0142aby zakup lek\u00f3w najubo\u017cszym dzi\u0119ki prywatnym datkom. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, powinni\u015bmy by\u0107 wdzi\u0119czni firmom produkuj\u0105cym leki, a nie oskar\u017ca\u0107 je o chciwo\u015b\u0107. Przecie\u017c to one daj\u0105 nam wi\u0119cej ni\u017c my im. One daj\u0105 nam co\u015b, dzi\u0119ki czemu mo\u017cemy wyleczy\u0107 si\u0119 z ci\u0119\u017ckiej choroby, my dajemy im w zamian, no w\u0142a\u015bnie \u2013 tylko pieni\u0105dze. Nie b\u0119d\u0119 wchodzi\u0142 w detale, lecz pochodz\u0119 z rodziny z problemami, musia\u0142em przej\u015b\u0107 wieloletni\u0105 psychoterapi\u0119, \u017ceby si\u0119 z tym upora\u0107. Nie przesadz\u0119, je\u015bli powiem, \u017ce sfinansowa\u0142em studia dzieci mojego lekarza. Ale zdrowie by\u0142o wi\u0119cej dla mnie warte ni\u017c pieni\u0105dze.
A czy godno\u015b\u0107 osobista tak\u017ce jest warto\u015bci\u0105 wy\u017csz\u0105 od pieni\u0119dzy?
Oczywi\u015bcie.
Niedawno w Polsce wprowadzono program 500+, czyli comiesi\u0119czne zapomogi dla rodzin posiadaj\u0105cych co najmniej dw\u00f3jk\u0119 dzieci. Za\u0142o\u017cono, \u017ce dzi\u0119ki temu programowi znacznie zmniejszy si\u0119 poziom ub\u00f3stwa. Pisano, \u017ce w ten spos\u00f3b \u201epolskim rodzinom przywr\u00f3cono godno\u015b\u0107\u201d. Czy to nie pi\u0119kne i dobre?
A co ma wsp\u00f3lnego godno\u015b\u0107 z materialnym poziomem \u017cycia? Biedak ma jej mniej ni\u017c bogacz? Godno\u015b\u0107 to koncept zwi\u0105zany z indywidualn\u0105 moralno\u015bci\u0105, cz\u0142owiecze\u0144stwem, a nie ze stanem posiadania. My\u015bl\u0119, \u017ce tego typu programy nie s\u0105 dobre. Po pierwsze, opieraj\u0105 si\u0119, jak ka\u017cda redystrybucja, na zwyk\u0142ej kradzie\u017cy. Po drugie, daj\u0105 sygna\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwu, \u017ce nie trzeba bra\u0107 odpowiedzialno\u015bci za swoje \u017cycie, \u017ce pieni\u0105dze nie musz\u0105 by\u0107 wynikiem pracy i wysi\u0142ku, \u017ce spadaj\u0105 z nieba. To bardzo szkodliwa lekcja. To mnie w\u0142a\u015bnie smuci w polityce pa\u0144stwa opieku\u0144czego, \u017ce opiera si\u0119 na bardzo pesymistycznej wizji cz\u0142owieka. Jest on w niej za s\u0142aby, za g\u0142upi, \u017ceby samemu radzi\u0107 sobie w \u017cyciu.
Ale przecie\u017c zdarzaj\u0105 si\u0119 rzeczy nieprzewidziane w naszym \u017cyciu \u2013 choroby, zwolnienie z pracy. Pa\u0144stwo opieku\u0144cze zapewnia nam w\u00f3wczas mi\u0119kkie l\u0105dowanie, ubezpieczaj\u0105c nas od skutk\u00f3w losowych przypadk\u00f3w. Czy to, \u017ce wybieramy partie, kt\u00f3re to pa\u0144stwo rozbudowuj\u0105, nie oznacza po prostu, \u017ce chcemy tego pa\u0144stwa i si\u0119 na redystrybucj\u0119 godzimy? Trudno by\u0142oby w\u00f3wczas nazywa\u0107 j\u0105 kradzie\u017c\u0105.
Po pierwsze, nigdy nie ma 100 proc. poparcia dla redystrybucji, wi\u0119c z konieczno\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 ona z kradzie\u017c\u0105. Po drugie, skoro tyle milion\u00f3w os\u00f3b na ca\u0142ym \u015bwiecie g\u0142osuje na socjaldemokrat\u00f3w g\u0142osz\u0105cych pa\u0144stwo socjalne, to czy ci sami ludzie nie mogliby zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 mocniej w dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i charytatywn\u0105? Skoro chc\u0105 przeznacza\u0107 swoje prywatne pieni\u0105dze na biednych czy pokrzywdzonych przez los, czemu tego nie robi\u0105 sami z siebie? Czy kto\u015b zabrania im stworzenia prywatnego funduszu ubezpiecze\u0144 od utraty pracy? Nie. Gdyby naprawd\u0119 wierzyli w to, co g\u0142osz\u0105, znale\u017aliby w sobie energi\u0119, by wyr\u0119czy\u0107 pa\u0144stwo w sferze socjalnej.
A nie wierz\u0105 w to, co g\u0142osz\u0105?
Nie. Chodzi im o to, by dzi\u0119ki pa\u0144stwu i temu, \u017ce dysponuje ono aparatem przymusu, \u017cy\u0107 na czyj\u015b koszt. Taka mentalno\u015b\u0107 jest w spo\u0142ecze\u0144stwie tak mocno zakorzeniona, \u017ce jestem w pe\u0142ni \u015bwiadomy, jak trudno by\u0142oby zlikwidowa\u0107 pa\u0144stwo socjalne z dnia na dzie\u0144. Tu potrzeba powolnego programu wychodzenia z na\u0142ogu. Nale\u017ca\u0142oby np. og\u0142osi\u0107, \u017ce za dwa lata rozpocznie si\u0119 likwidacja program\u00f3w socjalnych, a za dekad\u0119 nie b\u0119dzie ju\u017c \u017cadnego. Chodzi o to, by da\u0107 ludziom czas na przestawienie toku my\u015blenia, na uruchomienie oddolnych proces\u00f3w zast\u0119powania pa\u0144stwa prywatnymi inicjatywami \u2013 tak, by pa\u0144stwo by\u0142o minimalne, strzeg\u0105c skutecznie naszej wolno\u015bci i w\u0142asno\u015bci. Musimy nauczy\u0107 si\u0119 szanowa\u0107 swoje prawo do zarobionych pieni\u0119dzy i ten szacunek wszczepi\u0107 w filozofi\u0119 dzia\u0142ania pa\u0144stwa. Gdy ludzie b\u0119d\u0105 mie\u0107 wi\u0119cej pieni\u0119dzy w kieszeni, \u015bwiatowa gospodarka b\u0119dzie rozwija\u0107 si\u0119 szybciej, bieda b\u0119dzie szybciej zanika\u0107.
Skoro nie pieni\u0105dz, to co jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkiego z\u0142a? Mo\u017ce to w og\u00f3le pytanie bezprzedmiotowe?
Nie. \u0179r\u00f3d\u0142em wszelkiego z\u0142a jest negacja rozumu, odrzucenie racjonalno\u015bci, zdanie si\u0119 na emocje, intuicj\u0119. Wszystkie najwi\u0119ksze tragedie w tym w\u0142a\u015bnie maj\u0105 sw\u00f3j pocz\u0105tek. Nazi\u015bci czuli w trzewiach, \u017ce s\u0105 lepsi ni\u017c inne rasy.
Racjonalno\u015b\u0107 to wspania\u0142y idea\u0142, ale jak j\u0105 zdefiniowa\u0107? Ale co jest, a co nie jest racjonalne? Przecie\u017c to jeden z g\u0142\u00f3wnych przedmiot\u00f3w sporu na wydzia\u0142ach filozofii.
My\u015bl\u0119, \u017ce tu zn\u00f3w warto odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do Arystotelesa. On, jak \u017caden inny my\u015bliciel w historii, podkre\u015bla\u0142 znaczenie ludzkiej zdolno\u015bci do rozumowania. To ona odr\u00f3\u017cnia nas od zwierz\u0105t. Arystoteles zas\u0142yn\u0105\u0142 z opracowania zasad logiki, kt\u00f3rej naczeln\u0105 jest my\u015blenie w kategoriach niesprzeczno\u015bci. Nie mo\u017cna wierzy\u0107 jednocze\u015bnie w A i nie-A. Arystoteles podkre\u015bla\u0142 tak\u017ce znaczenie empirii, obserwacji. Wszystkie koty to drapie\u017cniki. Lew to kot. A wi\u0119c lew to drapie\u017cnik. To standardowy arystotelesowski sylogizm, kt\u00f3ry pokazuje, o co chodzi. Racjonalno\u015b\u0107 w tym uj\u0119ciu to po prostu logiczne rozumowanie oparte o obserwowalne fakty. Do \u0142atwych do udowodnienia obserwacji nale\u017cy stwierdzenie, \u017ce pieni\u0105dz jest cywilizacyjnym b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem, je\u015bli pos\u0142uguje si\u0119 nim spo\u0142ecze\u0144stwo ludzi wolnych. Prowadzi w\u00f3wczas do rozkwitu. Niestety, nawet Stany Zjednoczone, kt\u00f3re by\u0142y kiedy\u015b krain\u0105 wolno\u015bci, przesta\u0142y ni\u0105 by\u0107 i \u2013 wbrew logice i obserwowalnym faktom \u2013 zbli\u017cy\u0142y si\u0119 do antykapitalistycznej mentalno\u015bci europejskiej.
Andrew Bernstein to ameryka\u0144ski filozof i pisarz, reprezentant obiektywizmu \u2013 nurtu promuj\u0105cego indywidualizm, egoizm i kapitalizm<\/p>\n

\n

Similarity rank: 1.1<\/div>\n

Sentiment rank: 1.7<\/div>\n

<\/div>\n<\/div>\n